Definitie
In de gangbare betekenis is een mes een instrument met een lemmet dat bedoeld is om te snijden, voorzien van een heft of een deel waarmee het in de hand kan worden gehouden.
“In de gangbare betekenis” is van belang. Ambachten, musea en sommige vakteksten noemen ook voorwerpen “mes” die niet helemaal aan deze definitie voldoen; dat gebruik bestaat wel degelijk, maar het valt buiten het gewone spraakgebruik.
Wat een mes tot mes maakt
Er is een lemmet nodig, iets om het vast te houden, en het geheel moet gemaakt zijn om te snijden.
Het lemmet is het werkzame deel van het voorwerp. Het draagt de snijkant, ook wel de snede genoemd: de dun toelopende rand die snijdt. De snijkant is te herkennen aan zijn vorm en zijn functie, niet aan de mate waarin hij geslepen is. Een bot mes snijdt slecht, maar het blijft een mes.
Het heft is het deel dat in de hand wordt gehouden. Het kan bestaan uit aangebrachte onderdelen, bijvoorbeeld heftschalen die aan weerszijden van het metaal zijn bevestigd, of niet meer zijn dan het verlengde van het stuk dat het lemmet vormt. Een eendelig mes, waarvan het lemmet en de greep één enkel stuk vormen, blijft dus ook zonder heftschalen een mes; sommige modellen worden overigens verkocht met heftschalen als optie. De verschillende manieren om een heft te monteren worden uitgelegd bij de anatomie van het mes, in hoofdstuk I.02.
Dan is er nog het gebruik. Er wordt vaak gesneden door te drukken, al dan niet terwijl het lemmet over het materiaal glijdt, maar de definitie schrijft geen enkele bepaalde beweging voor: ze zegt alleen dat het voorwerp gemaakt is om te snijden.
Wat kan verschillen
Een voorwerp hoeft geen van de volgende kenmerken te hebben om een mes te zijn.
- Het lemmet kan vast zijn of inklappen: een inklapbaar zakmes is evengoed een mes als een keukenmes (zie I.01.06).
- Het uiteinde kan puntig of afgerond zijn: het tafelmes met afgerond uiteinde heeft geen punt.
- De snijkant kan glad of getand zijn: het kartelmes is een mes.
- Het lemmet kan één snijkant hebben of twee. Eén snijkant komt vaak voor, maar er bestaan messen met twee snijkanten, zoals het mes van de pensverkoopster dat de Académie française in 1740 noemt. De regel “één snijkant voor het mes, twee voor de ponjaard” is dus niet absoluut (zie I.01.04).
- Staal is gebruikelijk, maar niet verplicht. Een internationale norm, ISO 8442-9:2018, heeft betrekking op messen met een keramisch lemmet. Het Louvre bewaart bovendien, onder nummer E 11517, een mes met een lemmet van vuursteen en een heft van ivoor, bekend als het mes “van Gebel el-Arak”. Op grond van zijn stijl wordt het gedateerd in de periode Naqada II, rond 3600–3200 v.Chr.; zijn herkomst is echter alleen bekend uit de verklaring van de verkoper.
- Vorm en lengte liggen niet vast. De Trésor de la langue française spreekt van een lemmet “van wisselende vorm en lengte” (eigen vertaling), en geen van de geraadpleegde woordenboeken geeft een minimale of maximale afmeting.
Oudere definities waren enger. In 1694 eiste de Académie française een instrument van ijzer gemengd met staal, dat slechts aan één zijde snijdt; beide eisen verdwijnen in 1762 uit haar definitie. Deze verandering betreft de formulering van het woordenboek: op zichzelf maakt ze het niet mogelijk een verandering in de messen zelf te dateren.
Vijf voorbeelden om de definitie te toetsen
| Voorwerp | Mes in de gangbare betekenis? | Wat het voorbeeld laat zien |
|---|---|---|
| Keukenmes | Ja | Het mes is niet voorbehouden aan de tafel. |
| Inklapbaar zakmes | Ja | Het lemmet hoeft niet vast te zijn. |
| Tafelmes met afgerond uiteinde | Ja | Een punt is niet nodig. |
| Eendelig mes zonder heftschalen | Ja | Het heft hoeft geen aangebracht onderdeel te zijn. |
| Los lemmet, bedoeld om te worden gemonteerd | Nee, het is een onderdeel | Een los onderdeel is niet het complete instrument. |
Verwante voorwerpen
Verschillende instrumenten hebben, net als het mes, een lemmet, een snijkant en een deel dat in de hand wordt gehouden, maar dragen hun eigen naam: het scheermes; het cuttermes, dat de Académie française beschrijft als een instrument met een verwisselbaar lemmet en een heft; of de bistouri, die de Trésor de la langue française definieert als een chirurgisch instrument in de vorm van een mes, vast of inklapbaar. Hetzelfde woordenboek vermeldt overigens een beroepsmatig gebruik van couteau (mes) om het scheermes aan te duiden. Wat deze voorwerpen van het mes onderscheidt, wordt behandeld in lemma I.01.03.
Andere snijdende werktuigen behoren tot andere families. Een schaar snijdt met twee lemmeten die elkaar kruisen. Ook de zaag vormt een familie apart, maar haar tanden volstaan niet om haar van een mes te onderscheiden, want er bestaan getande messen.
De grens met de dolk, de ponjaard en het zwaard wordt onderzocht in lemma I.01.04. Evenzo volstaat de rituele functie van een voorwerp niet om te beslissen of het binnen de gangbare betekenis van het woord valt: die vraag hoort bij lemma I.01.05.
Ten slotte mogen drie vragen niet met elkaar worden verward: sinds wanneer het woord couteau bestaat, sinds wanneer de voorwerpen bestaan die zo worden genoemd, en sinds wanneer de mens snijdende werktuigen maakt. Niets rechtvaardigt de bewering dat het mes “het eerste werktuig van de mens” was; het ontstaan van snijdende werktuigen is het onderwerp van lemma I.01.02.
Ander gebruik van het woord
Sommige ambachten gebruiken het woord couteau (mes) ook voor werktuigen met een lemmet die vooral dienen om uit te strijken, te schrapen of te bestrijken: het paletmes van de schilder, de messen van de glazenmaker, de metselaar of de vergulder. De Académie française rekent dit gebruik tot een analoge betekenis, die zich onderscheidt van de eigenlijke betekenis van het woord. Afhankelijk van het werktuig is het lemmet meer of minder scherp.
Ook gespecialiseerde disciplines hebben hun eigen “messen”, gedefinieerd volgens hun eigen criteria. In de archeologie is het couteau à dos (rugmes) een categorie van stukken van bewerkte steen, niet te verwarren met de gewone rug van een meslemmet. In het Franse recht definieert de Code de la sécurité intérieure (Wetboek van binnenlandse veiligheid) wat een arme blanche (blank wapen) is en deelt het bepaalde messen in, maar deze artikelen geven geen algemene definitie van het woord (zie I.06.09 en deel XIV). Elk van deze indelingen dient een eigen doel, en geen ervan laat zich naar een andere overzetten.
Het woord
Het Franse woord couteau komt van het Latijnse cultellus, een verkleinwoord van culter, waarvan ook het Franse coutre is afgeleid. De Trésor de la langue française vermeldt de vorm coltel rond 1130, met de betekenis “snijdend werktuig” (eigen vertaling).
Bronnen
- Académie française, Dictionnaire de l'Académie française, 1e editie (1694), “couteau”: https://www.dictionnaire-academie.fr/article/A1C0677
- Académie française, Dictionnaire, 3e editie (1740), “couteau”: https://www.dictionnaire-academie.fr/article/A3C2151
- Académie française, Dictionnaire, 4e editie (1762), “couteau”: https://www.dictionnaire-academie.fr/article/A4C2692
- Académie française, Dictionnaire, 8e editie (1935), “couteau”: https://www.dictionnaire-academie.fr/article/A8C3265
- Académie française, Dictionnaire, 9e editie, “couteau”: https://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9C4689
- Académie française, Dictionnaire, 9e editie, “cutter”: https://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9C5372
- ATILF, Trésor de la langue française informatisé, “couteau”: https://www.cnrtl.fr/definition/couteau/nom
- ATILF, Trésor de la langue française informatisé, etymologie van “couteau”: https://www.cnrtl.fr/etymologie/couteau
- ATILF, Trésor de la langue française informatisé, “bistouri”: https://www.cnrtl.fr/definition/bistouri
- ISO 8442-9:2018, officiële pagina van de norm: https://www.iso.org/fr/standard/66329.html
- Musée du Louvre, Couteau du Gebel el-Arak, E 11517, collectiebeschrijving: https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010007467
- ESEE Knives, pagina van het model Izula (optionele heftschalen), uitsluitend aangehaald als voorbeeld van een mes dat zonder heftschalen bruikbaar is: https://www.eseeknives.com/product/izula
- D. de Sonneville-Bordes en J. Perrot, “Lexique typologique du Paléolithique supérieur”, Bulletin de la Société préhistorique française, 53-9, 1956, p. 547: https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_1956_num_53_9_3374
- Code de la sécurité intérieure, artikel R311-1, I, 10° (Légifrance): https://www.legifrance.gouv.fr/codes/article_lc/LEGIARTI000052208381/2026-05-13
- Code de la sécurité intérieure, artikel R311-2, versie geldig sinds 7 september 2025 (Légifrance): https://www.legifrance.gouv.fr/codes/article_lc/LEGIARTI000047786747
Dit artikel delen
- Delen via e-mail
- Delen op WhatsApp (opent in een nieuw tabblad)
- Delen op Telegram (opent in een nieuw tabblad)
- Delen op Facebook (opent in een nieuw tabblad)
- Delen op Pinterest (opent in een nieuw tabblad)
- Delen op X (opent in een nieuw tabblad)
- Delen op LinkedIn (opent in een nieuw tabblad)
- Delen op Bluesky (opent in een nieuw tabblad)
- Delen op Reddit (opent in een nieuw tabblad)
Reacties
Nog geen reacties.
Een reactie plaatsen
U hebt geen account nodig. Reacties worden gepubliceerd na controle door het team.
Uw naam en uw reactie worden na goedkeuring gepubliceerd; er wordt geen e-mailadres gevraagd. Om misbruik te beperken, wordt een met een geheime sleutel berekende vingerafdruk van uw IP-adres tien minuten bij uw reactie bewaard, en bij uw melding tot het besluit van het team. Neem contact met ons op als u een van uw reacties wilt laten verwijderen. Contact opnemen