Alle Wikut-artikelen

Waarom ontwikkelde de mens snijdende werktuigen?

Categorieën
Tags

Met een snijdende stenen rand kan materiaal buiten de mond worden bewerkt: dat is het best aangetoonde nut van de eerste bekende snijdende werktuigen, die in Oost-Afrika door homininen werden gemaakt, lang vóór Homo sapiens. Waarom de techniek juist toen ontstond, staat nog ter discussie.

In het kort

Met een snijdende stenen rand kan materiaal buiten de mond worden bewerkt: het vlees van een karkas snijden, weefsel losmaken, planten verdelen, hout bewerken. Dat is het best aangetoonde nut van de eerste snijdende werktuigen. Snijsporen op botten en de slijtage op de randen van de werktuigen tonen het aan op verscheidene vindplaatsen in Oost-Afrika van 2 miljoen jaar oud of ouder.

Deze werktuigen zijn veel ouder dan onze eigen soort, Homo sapiens. Ze werden gemaakt door homininen, dat wil zeggen vroege vertegenwoordigers van de menselijke afstammingslijn, zoals de australopithecinen, de paranthropen of de eerste Homo, zonder dat de soort die ze vervaardigde is geïdentificeerd. Weten waarvoor deze werktuigen dienden, zegt evenmin waarom de techniek juist toen ontstond. Er worden verschillende verklaringen besproken, en geen enkele is aangetoond als enige oorzaak.

Wat een snijdende rand oplevert

Een snijdend werktuig is in de eerste plaats een voorwerp waarvan een rand dient om te snijden. Die rand heet de snijkant. Het Franse woord daarvoor, tranchant, is volgens de Trésor de la langue française de “geslepen kant van een instrument dat bedoeld is om te snijden” (eigen vertaling); de Académie française brengt het in verband met fil, de snede.

De oudst bekende snijdende werktuigen zijn afslagen, dat wil zeggen fragmenten die van een stenen blok, de kern, zijn losgeslagen door er met een andere steen op te slaan. Sommige gesteenten, zoals vuursteen of obsidiaan, breken zo dat het breukvlak een dunne rand kan opleveren die meteen bruikbaar is, zonder retouche of heft. Die rand concentreert de kracht op een heel kleine zone, wat helpt om het materiaal te scheiden. Hoe goed hij werkt, hangt ook af van de steen, de hoek van de rand, de staat ervan en de beweging; de mechanica van het snijden heeft een eigen lemma, I.04.01.

Een afslag losslaan Principeschema, niet op schaal. Links een stenen blok, de kern. Daarboven slaat een andere steen, de klopsteen, op de rand van het blok. Rechts het losgeslagen fragment, de afslag; de dunste rand, aangeduid met een geaccentueerde band, is de snijdende rand. Een stippellijn op het blok geeft aan waar de afslag is losgekomen. Kern (stenen blok) Klopsteen (steen die slaat) Afslag Snijdende rand (snijkant)
Principeschema, niet op schaal: een steen die als klopsteen dient, slaat op de rand van een blok, de kern; het fragment dat daarvan loskomt, de afslag, heeft een dunne rand die kan snijden.

In de vroegste werktuigassemblages is het doorgaans de afslag die de bruikbare rand draagt, ook al kunnen het blok waarvan hij afkomstig is en de stenen waarmee werd geslagen hun eigen toepassingen hebben gehad.

Met zo’n rand kan materiaal buiten de mond worden bewerkt, voordat het wordt gegeten of gebruikt. Homininen hebben niet de snijdende tanden van carnivoren, knipkiezen genoemd, wat niet betekent dat ze geen vlees konden eten. De afslag gaf hun een extra middel om voedsel en materialen te bereiden.

Wat de vondsten laten zien

Twee soorten aanwijzingen vertellen iets over het gebruik van de eerste snijkanten. Snijsporen op botten wijzen erop dat een karkas met een snijdende rand is bewerkt. Gebruikssporenanalyse, die de slijtage op de rand van een werktuig bestudeert, maakt het mogelijk het bewerkte materiaal te herkennen door die slijtage te vergelijken met slijtage die bij experimenten is ontstaan.

De vindplaats Nyayanga, in Kenia, heeft een werktuigassemblage opgeleverd die gedateerd is binnen een bandbreedte van 3,032 tot 2,581 miljoen jaar. De auteurs van de studie beschrijven er twee slachtplaatsen van nijlpaardachtigen, en daarnaast slijtage door het bewerken van planten en dierlijk weefsel. De stenen dienden er ook om te slaan of te stampen, vaker dan in jongere assemblages van dezelfde traditie. Deze vondsten tonen aan dat grote karkassen in stukken zijn gesneden; ze zeggen niet hoe die waren verkregen, en op grond hiervan valt niet te beslissen tussen jacht en aaseten.

In Kanjera South, eveneens in Kenia, rond 2 miljoen jaar geleden, heeft een slijtagestudie 62 voorwerpen van kwarts en kwartsiet onderzocht, na een blinde test van de methode. Van de 23 randen waarvan het gebruik kon worden vastgesteld, vertonen er 16 slijtage door planten (hout, ondergrondse plantendelen, stengels van grassen of zeggen) en 7 door dierlijke materialen.

De eerste snijkanten dienden dus niet alleen voor vlees. Deze telling meet echter niet het aandeel van planten in het voedsel, noch het geheel van de activiteiten: ze betreft alleen de randen waarvan het gebruik kon worden herkend, en slechts één vindplaats. Een rand die hout heeft bewerkt, diende bovendien niet noodzakelijk om een maaltijd te bereiden; hij kan zijn gebruikt om een ander voorwerp te vormen. Meer in het algemeen berusten deze analyses op weinig vindplaatsen en stukken, en hangen ze evenzeer af van hoe goed de randen bewaard zijn gebleven als van de experimentele referentiecollecties.

Snijdende rand, vervaardiging en gebruik

Bij een stenen rand rijzen drie vragen, die niet noodzakelijk hetzelfde antwoord hebben: kan deze rand snijden? Is hij opzettelijk gemaakt? Heeft hij werkelijk gediend om te snijden? De huidige primaten laten zien waarom het beter is ze niet door elkaar te halen.

In Brazilië, in de Serra da Capivara, slaan kapucijnapen (Sapajus libidinosus) stenen tegen kwartskeien. Zonder het te beogen slaan ze er snijdende afslagen van af die gedeeltelijk lijken op werktuigen van homininen, en de gepubliceerde waarnemingen tonen niet dat ze die gebruiken om te snijden. Een snijdende rand maken is dus niet eigen aan de menselijke afstammingslijn: het kan het bijproduct zijn van een heel andere activiteit.

De bonobo Kanzi, in gevangenschap, illustreert het omgekeerde geval. Door demonstraties van mensen leerde hij afslagen los te slaan, die hij gebruikte om een touw door te snijden en een doos met een beloning te openen. Zijn beheersing van de handeling ontwikkelde zich geleidelijk.

GevalDe rand kan snijdenOpzettelijk gemaaktHeeft gediend om te snijden
Afslagen van de kapucijnapen van de Serra da CapivaraJa, sommigeNee: bijproduct van het slaanNiet waargenomen
Afslagen van Kanzi, in gevangenschapJaJa, na een leerprocesJa, doorsnijden van een touw
Geanalyseerde randen in Kanjera SouthJaAfgeleid uit de context, niet waargenomenAfgeleid uit de slijtage, voor 23 randen
Stukken van Lomekwi 3Afhankelijk van het stukSteenbewerking voorgesteld door de ontdekkersNiet vastgesteld

Deze gevallen schetsen een mogelijke opeenvolging: afslagen die per ongeluk ontstaan, daarna worden opgeraapt en vervolgens opzettelijk worden gemaakt. Het is slechts een scenario, en geen enkele bekende vindplaats toont die overgang stap voor stap.

De oudst bekende sporen

De onderstaande ouderdommen, in miljoenen jaren (Ma), zijn die van de oudste gepubliceerde vondsten. Ze dateren niet de uitvinding van snijdende werktuigen: oudere werktuigen zijn misschien nog niet gevonden, en de ouderdom van een laag zegt niet wie de stenen heeft bewerkt.

VindplaatsGepubliceerde ouderdomWat is gepubliceerdBeperking
Dikika (Ethiopië)Meer dan 3,39 MaTwee botten met sporen die worden geïnterpreteerd als snij- en slagsporenGeen bijbehorend werktuig; de oorsprong van de sporen staat ter discussie
Lomekwi 3 (Kenia)Ongeveer 3,3 MaBewerkte stenen toegeschreven aan een afzonderlijke industrie, het “Lomekwiaan”Het verband tussen de voorwerpen en de gedateerde lagen staat ter discussie
Nyayanga (Kenia)3,032–2,581 MaAfslagen, slachten van nijlpaardachtigen, slijtage door planten en dierlijke materialenEen bandbreedte, geen precieze datum
Namorotukunan (Kenia)Rond 2,75, 2,58 en 2,44 MaDrie niveaus met vergelijkbare werktuigenOuderdommen geschat op basis van de lagen; gelijkenis tussen de niveaus, geen aangetoonde continuïteit
Bokol Dora 1, Ledi-Geraru (Ethiopië)2,61–2,58 MaSystematisch geproduceerde afslagenIdentificeert de maker niet
Gona (Ethiopië)2,6–2,5 MaHistorische referentie voor de oudste goed gevestigde traditieDatering uit 1997
De oudst bekende sporen Schematische tijdlijn op lineaire schaal, van 3,5 tot 2,4 miljoen jaar (Ma). Een balk staat voor een gepubliceerde ouderdomsmarge, een volle stip voor een geschatte ouderdom, een open cirkel voor een omstreden vondst. De ouderdommen zijn die van de oudste gepubliceerde vondsten, geen data van uitvinding. De laatste, afgescheiden regel is een fossiel en geen werktuig. Oldowan goed gevestigd, rond 2,6 Ma Dikika sporen op bot, omstreden meer dan 3,39 Lomekwi 3 bewerkte stenen, omstreden ongeveer 3,3 Nyayanga ouderdomsmarge 3,032 2,581 Namorotukunan drie niveaus 2,75 2,58 2,44 Bokol Dora 1 2,61–2,58 Gona 2,6–2,5 LD 350-1 fossiel toegeschreven aan Homo, geen werktuig 2,80–2,75 3,5 3,25 3,0 2,75 2,5 Ouderdom in miljoenen jaren (Ma), lineaire schaal Balk: gepubliceerde marge · volle stip: schatting Open cirkel: omstreden vondst
Chronologisch schema, op lineaire schaal, van de oudste gepubliceerde vondsten van stenen werktuigen die in dit artikel worden genoemd. Deze ouderdommen dateren niet de uitvinding van snijdende werktuigen; Dikika en Lomekwi 3 staan ter discussie; LD 350-1 is een fossiel, geen werktuig.

Prehistorici noemen deze traditie van afslagen die van stenen blokken zijn losgeslagen het Oldowan. Ze is goed gevestigd rond 2,6 Ma, en recente ontdekkingen tonen haar al eerder aan.

Plaat in twee delen. Links een opgravingswand waarin een donkere steen in het sediment omkaderd en vervolgens uitvergroot is. Rechts vier opnamen van dezelfde steen met een schaal van 5 cm en het driedimensionale model ervan.
Een van de grootste stenen artefacten van Bokol Dora 1 (Ethiopië), een Oldowanvindplaats gedateerd op 2,61–2,58 miljoen jaar: links in situ tijdens de opgraving van februari 2015; rechts foto’s en 3D-model van stuk BD1-310252. Foto: David R. Braun, licentie CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons.

De twee oudste gevallen werpen niet dezelfde vraag op. In Lomekwi 3 publiceerden de ontdekkers in 2015 een steenbewerkingsplaats van ongeveer 3,3 Ma oud, in een bebost milieu, waar afslagen zouden zijn losgeslagen en stenen zouden zijn gebruikt om te slaan. Andere onderzoekers betwisten het verband tussen sommige voorwerpen en de gedateerde lagen; de ontdekkers hebben hun analyse verdedigd, en het debat is niet beslecht.

In Dikika is geen enkele bewerkte steen gevonden. De discussie gaat over twee botten: hun ontdekkers zien in de sporen erop snijsporen, andere onderzoekers zien er onder meer vertrapping in. En zelfs als het wel degelijk om snijden ging, zouden deze sporen aantonen dat een rand is gebruikt, niet dat hij is gemaakt: het zou kunnen gaan om van nature snijdende stenen.

Dan blijft de vraag wie de werktuigen maakte, en die is nog altijd onbeantwoord. In Nyayanga zijn tanden van Paranthropus samen met de werktuigen gevonden, maar die associatie identificeert de bewerker niet. Het oudste fossiel dat aan het geslacht Homo wordt toegeschreven, een onderkaak uit Ledi-Geraru, is gedateerd op 2,80–2,75 Ma: dat is de ouderdom van dit fossiel, niet die van het ontstaan van het geslacht, en ook niet die van de eerste maker van werktuigen.

Waarom juist toen?

Weten waarvoor een snijdende rand dient, verklaart het nut van de techniek, niet het moment waarop ze ontstond. De vondsten onthullen evenmin, op zichzelf, de beweegredenen van de eerste gebruikers. Er worden verschillende denkrichtingen onderzocht; geen enkele is aangetoond als eerste oorzaak.

De verklaring vanuit de voeding steunt op experimenten met hedendaagse mensen. Die tonen aan dat het snijden van bepaalde voedingsmiddelen, zoals vlees, of het stampen van andere, zoals knollen, de kauwinspanning vermindert onder de geteste omstandigheden. Ze belichten een mogelijk voordeel van deze handelingen, zonder het precieze dieet van de eerste gebruikers of de oorzaak van het ontstaan van snijkanten aan te tonen.

Veranderingen in het milieu kunnen de beschikbare hulpbronnen en het nut van bepaalde handelingen hebben gewijzigd. Alleen verschillen de omstandigheden van vindplaats tot vindplaats: een bebost milieu in Lomekwi 3, een mozaïek van vegetatie in Nyayanga, een veranderlijk lokaal milieu in Namorotukunan, waar dezelfde techniek standhoudt. Geen enkele afzonderlijke klimaatverandering is aangetoond als oorzaak van de eerste snijkanten.

Wat het leren betreft, komen in Namorotukunan vergelijkbare technieken voor in drie niveaus, verspreid over ongeveer 300.000 jaar. Die herhaling toont aan dat ze standhielden, niet hoe ze werden doorgegeven. Sociaal leren blijft een mogelijke verklaring. Een in 2022 gepubliceerd experiment heeft echter aangetoond dat hedendaagse mensen zonder opleiding handelingen van steenbewerking zelf kunnen herontdekken, zonder ze na te bootsen. Dit resultaat meet niet de vermogens van uitgestorven soorten; het verhindert wel dat op grond van de voorwerpen alleen wordt beweerd dat overdracht noodzakelijk was.

Ook over het aantal uitvindingen zijn de onderzoekers het niet eens: sommigen achten het mogelijk dat steenbewerking meerdere keren is uitgevonden, anderen benadrukken de continuïteit van de vindplaatsen na 2,6 Ma, en de kwestie is niet beslecht.

Ten slotte wil een wijdverbreid idee dat werktuigen, doordat ze toegang gaven tot vlees, “de hersenen groter hebben gemaakt”. Een van de versies van dit idee, de zogeheten hypothese van het “dure weefsel” (Aiello en Wheeler, 1995), veronderstelt dat grotere hersenen werden gecompenseerd door een kleiner darmkanaal, dankzij rijker voedsel. Een vergelijking van 100 zoogdiersoorten, waaronder 23 primaten, heeft het verwachte verband tussen de grootte van de hersenen en die van het darmkanaal echter niet teruggevonden (Navarrete et al., 2011). Deze specifieke hypothese komt daar verzwakt uit, zonder dat daarmee elke rol van de voeding in de evolutie van de hersenen wordt uitgesloten.

Van snijkant tot mes

Een ruwe afslag kan al snijden, zonder retouche of heft. De hier beschreven voorwerpen blijven snijdende werktuigen: wat een voorwerp tot een mes maakt, wordt behandeld in lemma I.01.01, en het onderscheid tussen mes, lemmet en werktuig in lemma I.01.03.

Samengestelde werktuigen, die een stenen onderdeel combineren met een heft of een schacht, en metalen werktuigen behoren tot andere fasen van de geschiedenis van de techniek. De bekende mijlpalen tekenen geen eenvoudige lijn die van de afslag naar het mes zou leiden; die geschiedenis hoort thuis in lemma I.01.11 en in deel X.

Bronnen

  1. ATILF, Trésor de la langue française informatisé, “tranchant”: https://www.cnrtl.fr/definition/tranchant
  2. Académie française, Dictionnaire, 8e editie, “tranchant”: https://www.cnrtl.fr/definition/academie8/tranchants//0
  3. Semaw et al., “2.5-million-year-old stone tools from Gona, Ethiopia”, Nature, 385, 1997, p. 333–336 (samenvatting): https://doi.org/10.1038/385333a0
  4. Braun et al., “Earliest known Oldowan artifacts at >2.58 Ma from Ledi-Geraru, Ethiopia, highlight early technological diversity”, PNAS, 116 (24), 2019, p. 11712–11717: https://doi.org/10.1073/pnas.1820177116
  5. Plummer et al., “Expanded geographic distribution and dietary strategies of the earliest Oldowan hominins and Paranthropus”, Science, 379, 2023, p. 561–566 (samenvatting): https://doi.org/10.1126/science.abo7452
  6. Braun et al., “Early Oldowan technology thrived during Pliocene environmental change in the Turkana Basin, Kenya”, Nature Communications, 16, 9401, 2025: https://www.nature.com/articles/s41467-025-64244-x
  7. Harmand et al., “3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya”, Nature, 521, 2015, p. 310–315 (samenvatting): https://doi.org/10.1038/nature14464
  8. Lewis en Harmand, “An earlier origin for stone tool making: implications for cognitive evolution and the transition to Homo”, Philosophical Transactions of the Royal Society B, 371, 20150233, 2016: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4920290/
  9. Domínguez-Rodrigo en Alcalá, “Pliocene Archaeology at Lomekwi 3? New Evidence Fuels More Skepticism”, Journal of African Archaeology, 17 (2), 2019, p. 173–176 (bibliografische beschrijving): https://doi.org/10.1163/21915784-20190006
  10. Harmand et al., “Reply to Domínguez-Rodrigo and Alcalá: Interpretation Without Accurate Evidence Is Fantasy”, Journal of African Archaeology, 17 (2), 2019, p. 177–181 (fragmenten): https://doi.org/10.1163/21915784-20190007
  11. Archer, Aldeias en McPherron, Journal of Human Evolution, 142, 102740, 2020 (fragment): https://doi.org/10.1016/j.jhevol.2020.102740
  12. McPherron et al., “Evidence for stone-tool-assisted consumption of animal tissues before 3.39 million years ago at Dikika, Ethiopia”, Nature, 466, 2010, p. 857–860 (samenvatting): https://doi.org/10.1038/nature09248
  13. Domínguez-Rodrigo, Pickering en Bunn, PNAS, 107 (49), 2010, p. 20929–20934 (samenvatting): https://doi.org/10.1073/pnas.1013711107
  14. McPherron et al., brief, PNAS, 108, 2011, E116: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3102392/
  15. Domínguez-Rodrigo, Pickering en Bunn, Journal of Archaeological Science, 39, 2012, p. 205–214 (samenvatting): https://doi.org/10.1016/j.jas.2011.03.010
  16. Lemorini et al., “Old stones' song: Use-wear experiments and analysis of the Oldowan quartz and quartzite assemblage from Kanjera South (Kenya)”, Journal of Human Evolution, 72, 2014, p. 10–25 (samenvatting): https://doi.org/10.1016/j.jhevol.2014.03.002
  17. Proffitt et al., “Wild monkeys flake stone tools”, Nature, 539, 2016, p. 85–88 (samenvatting en bijschriften): https://doi.org/10.1038/nature20112
  18. Toth en Schick, “The Importance of Actualistic Studies in Early Stone Age Research”, in The Cutting Edge, Stone Age Institute Press, 2009, hfst. 13, p. 270–271: https://stoneageinstitute.org/pdfs/cutting-edge-ch13-toth-schick.pdf
  19. Villmoare et al., Science, 347, 2015, p. 1352–1355 (samenvatting): https://doi.org/10.1126/science.aaa1343
  20. Zink en Lieberman, “Impact of meat and Lower Palaeolithic food processing techniques on chewing in humans”, Nature, 531, 2016, p. 500–503 (samenvatting): https://doi.org/10.1038/nature16990
  21. “Early knapping techniques do not necessitate cultural transmission”, Science Advances, 8, eabo2894, 2022 (samenvatting en passages): https://doi.org/10.1126/sciadv.abo2894
  22. de la Torre, “Searching for the emergence of stone tool making in eastern Africa”, PNAS, 116 (24), 2019, p. 11567–11569: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6575166/
  23. Aiello en Wheeler, Current Anthropology, 36 (2), 1995, p. 199–221 (samenvatting): https://doi.org/10.1086/204350
  24. Navarrete, van Schaik en Isler, Nature, 480, 2011, p. 91–93 (samenvatting): https://doi.org/10.1038/nature10629

Reacties

Nog geen reacties.

Een reactie plaatsen

U hebt geen account nodig. Reacties worden gepubliceerd na controle door het team.

Wordt bij uw reactie getoond. 3 tot 30 tekens: letters, cijfers, spaties, punten, koppeltekens en underscores, met minstens één letter.

Platte tekst, 2 tot 3000 tekens; links zijn niet klikbaar.

Uw naam en uw reactie worden na goedkeuring gepubliceerd; er wordt geen e-mailadres gevraagd. Om misbruik te beperken, wordt een met een geheime sleutel berekende vingerafdruk van uw IP-adres tien minuten bij uw reactie bewaard, en bij uw melding tot het besluit van het team. Neem contact met ons op als u een van uw reacties wilt laten verwijderen. Contact opnemen

Terug naar boven