In het kort
Met een snijdende stenen rand kan materiaal buiten de mond worden bewerkt: het vlees van een karkas snijden, weefsel losmaken, planten verdelen, hout bewerken. Dat is het best aangetoonde nut van de eerste snijdende werktuigen. Snijsporen op botten en de slijtage op de randen van de werktuigen tonen het aan op verscheidene vindplaatsen in Oost-Afrika van 2 miljoen jaar oud of ouder.
Deze werktuigen zijn veel ouder dan onze eigen soort, Homo sapiens. Ze werden gemaakt door homininen, dat wil zeggen vroege vertegenwoordigers van de menselijke afstammingslijn, zoals de australopithecinen, de paranthropen of de eerste Homo, zonder dat de soort die ze vervaardigde is geïdentificeerd. Weten waarvoor deze werktuigen dienden, zegt evenmin waarom de techniek juist toen ontstond. Er worden verschillende verklaringen besproken, en geen enkele is aangetoond als enige oorzaak.
Wat een snijdende rand oplevert
Een snijdend werktuig is in de eerste plaats een voorwerp waarvan een rand dient om te snijden. Die rand heet de snijkant. Het Franse woord daarvoor, tranchant, is volgens de Trésor de la langue française de “geslepen kant van een instrument dat bedoeld is om te snijden” (eigen vertaling); de Académie française brengt het in verband met fil, de snede.
De oudst bekende snijdende werktuigen zijn afslagen, dat wil zeggen fragmenten die van een stenen blok, de kern, zijn losgeslagen door er met een andere steen op te slaan. Sommige gesteenten, zoals vuursteen of obsidiaan, breken zo dat het breukvlak een dunne rand kan opleveren die meteen bruikbaar is, zonder retouche of heft. Die rand concentreert de kracht op een heel kleine zone, wat helpt om het materiaal te scheiden. Hoe goed hij werkt, hangt ook af van de steen, de hoek van de rand, de staat ervan en de beweging; de mechanica van het snijden heeft een eigen lemma, I.04.01.
In de vroegste werktuigassemblages is het doorgaans de afslag die de bruikbare rand draagt, ook al kunnen het blok waarvan hij afkomstig is en de stenen waarmee werd geslagen hun eigen toepassingen hebben gehad.
Met zo’n rand kan materiaal buiten de mond worden bewerkt, voordat het wordt gegeten of gebruikt. Homininen hebben niet de snijdende tanden van carnivoren, knipkiezen genoemd, wat niet betekent dat ze geen vlees konden eten. De afslag gaf hun een extra middel om voedsel en materialen te bereiden.
Wat de vondsten laten zien
Twee soorten aanwijzingen vertellen iets over het gebruik van de eerste snijkanten. Snijsporen op botten wijzen erop dat een karkas met een snijdende rand is bewerkt. Gebruikssporenanalyse, die de slijtage op de rand van een werktuig bestudeert, maakt het mogelijk het bewerkte materiaal te herkennen door die slijtage te vergelijken met slijtage die bij experimenten is ontstaan.
De vindplaats Nyayanga, in Kenia, heeft een werktuigassemblage opgeleverd die gedateerd is binnen een bandbreedte van 3,032 tot 2,581 miljoen jaar. De auteurs van de studie beschrijven er twee slachtplaatsen van nijlpaardachtigen, en daarnaast slijtage door het bewerken van planten en dierlijk weefsel. De stenen dienden er ook om te slaan of te stampen, vaker dan in jongere assemblages van dezelfde traditie. Deze vondsten tonen aan dat grote karkassen in stukken zijn gesneden; ze zeggen niet hoe die waren verkregen, en op grond hiervan valt niet te beslissen tussen jacht en aaseten.
In Kanjera South, eveneens in Kenia, rond 2 miljoen jaar geleden, heeft een slijtagestudie 62 voorwerpen van kwarts en kwartsiet onderzocht, na een blinde test van de methode. Van de 23 randen waarvan het gebruik kon worden vastgesteld, vertonen er 16 slijtage door planten (hout, ondergrondse plantendelen, stengels van grassen of zeggen) en 7 door dierlijke materialen.
De eerste snijkanten dienden dus niet alleen voor vlees. Deze telling meet echter niet het aandeel van planten in het voedsel, noch het geheel van de activiteiten: ze betreft alleen de randen waarvan het gebruik kon worden herkend, en slechts één vindplaats. Een rand die hout heeft bewerkt, diende bovendien niet noodzakelijk om een maaltijd te bereiden; hij kan zijn gebruikt om een ander voorwerp te vormen. Meer in het algemeen berusten deze analyses op weinig vindplaatsen en stukken, en hangen ze evenzeer af van hoe goed de randen bewaard zijn gebleven als van de experimentele referentiecollecties.
Snijdende rand, vervaardiging en gebruik
Bij een stenen rand rijzen drie vragen, die niet noodzakelijk hetzelfde antwoord hebben: kan deze rand snijden? Is hij opzettelijk gemaakt? Heeft hij werkelijk gediend om te snijden? De huidige primaten laten zien waarom het beter is ze niet door elkaar te halen.
In Brazilië, in de Serra da Capivara, slaan kapucijnapen (Sapajus libidinosus) stenen tegen kwartskeien. Zonder het te beogen slaan ze er snijdende afslagen van af die gedeeltelijk lijken op werktuigen van homininen, en de gepubliceerde waarnemingen tonen niet dat ze die gebruiken om te snijden. Een snijdende rand maken is dus niet eigen aan de menselijke afstammingslijn: het kan het bijproduct zijn van een heel andere activiteit.
De bonobo Kanzi, in gevangenschap, illustreert het omgekeerde geval. Door demonstraties van mensen leerde hij afslagen los te slaan, die hij gebruikte om een touw door te snijden en een doos met een beloning te openen. Zijn beheersing van de handeling ontwikkelde zich geleidelijk.
| Geval | De rand kan snijden | Opzettelijk gemaakt | Heeft gediend om te snijden |
|---|---|---|---|
| Afslagen van de kapucijnapen van de Serra da Capivara | Ja, sommige | Nee: bijproduct van het slaan | Niet waargenomen |
| Afslagen van Kanzi, in gevangenschap | Ja | Ja, na een leerproces | Ja, doorsnijden van een touw |
| Geanalyseerde randen in Kanjera South | Ja | Afgeleid uit de context, niet waargenomen | Afgeleid uit de slijtage, voor 23 randen |
| Stukken van Lomekwi 3 | Afhankelijk van het stuk | Steenbewerking voorgesteld door de ontdekkers | Niet vastgesteld |
Deze gevallen schetsen een mogelijke opeenvolging: afslagen die per ongeluk ontstaan, daarna worden opgeraapt en vervolgens opzettelijk worden gemaakt. Het is slechts een scenario, en geen enkele bekende vindplaats toont die overgang stap voor stap.
De oudst bekende sporen
De onderstaande ouderdommen, in miljoenen jaren (Ma), zijn die van de oudste gepubliceerde vondsten. Ze dateren niet de uitvinding van snijdende werktuigen: oudere werktuigen zijn misschien nog niet gevonden, en de ouderdom van een laag zegt niet wie de stenen heeft bewerkt.
| Vindplaats | Gepubliceerde ouderdom | Wat is gepubliceerd | Beperking |
|---|---|---|---|
| Dikika (Ethiopië) | Meer dan 3,39 Ma | Twee botten met sporen die worden geïnterpreteerd als snij- en slagsporen | Geen bijbehorend werktuig; de oorsprong van de sporen staat ter discussie |
| Lomekwi 3 (Kenia) | Ongeveer 3,3 Ma | Bewerkte stenen toegeschreven aan een afzonderlijke industrie, het “Lomekwiaan” | Het verband tussen de voorwerpen en de gedateerde lagen staat ter discussie |
| Nyayanga (Kenia) | 3,032–2,581 Ma | Afslagen, slachten van nijlpaardachtigen, slijtage door planten en dierlijke materialen | Een bandbreedte, geen precieze datum |
| Namorotukunan (Kenia) | Rond 2,75, 2,58 en 2,44 Ma | Drie niveaus met vergelijkbare werktuigen | Ouderdommen geschat op basis van de lagen; gelijkenis tussen de niveaus, geen aangetoonde continuïteit |
| Bokol Dora 1, Ledi-Geraru (Ethiopië) | 2,61–2,58 Ma | Systematisch geproduceerde afslagen | Identificeert de maker niet |
| Gona (Ethiopië) | 2,6–2,5 Ma | Historische referentie voor de oudste goed gevestigde traditie | Datering uit 1997 |
Prehistorici noemen deze traditie van afslagen die van stenen blokken zijn losgeslagen het Oldowan. Ze is goed gevestigd rond 2,6 Ma, en recente ontdekkingen tonen haar al eerder aan.
De twee oudste gevallen werpen niet dezelfde vraag op. In Lomekwi 3 publiceerden de ontdekkers in 2015 een steenbewerkingsplaats van ongeveer 3,3 Ma oud, in een bebost milieu, waar afslagen zouden zijn losgeslagen en stenen zouden zijn gebruikt om te slaan. Andere onderzoekers betwisten het verband tussen sommige voorwerpen en de gedateerde lagen; de ontdekkers hebben hun analyse verdedigd, en het debat is niet beslecht.
In Dikika is geen enkele bewerkte steen gevonden. De discussie gaat over twee botten: hun ontdekkers zien in de sporen erop snijsporen, andere onderzoekers zien er onder meer vertrapping in. En zelfs als het wel degelijk om snijden ging, zouden deze sporen aantonen dat een rand is gebruikt, niet dat hij is gemaakt: het zou kunnen gaan om van nature snijdende stenen.
Dan blijft de vraag wie de werktuigen maakte, en die is nog altijd onbeantwoord. In Nyayanga zijn tanden van Paranthropus samen met de werktuigen gevonden, maar die associatie identificeert de bewerker niet. Het oudste fossiel dat aan het geslacht Homo wordt toegeschreven, een onderkaak uit Ledi-Geraru, is gedateerd op 2,80–2,75 Ma: dat is de ouderdom van dit fossiel, niet die van het ontstaan van het geslacht, en ook niet die van de eerste maker van werktuigen.
Waarom juist toen?
Weten waarvoor een snijdende rand dient, verklaart het nut van de techniek, niet het moment waarop ze ontstond. De vondsten onthullen evenmin, op zichzelf, de beweegredenen van de eerste gebruikers. Er worden verschillende denkrichtingen onderzocht; geen enkele is aangetoond als eerste oorzaak.
De verklaring vanuit de voeding steunt op experimenten met hedendaagse mensen. Die tonen aan dat het snijden van bepaalde voedingsmiddelen, zoals vlees, of het stampen van andere, zoals knollen, de kauwinspanning vermindert onder de geteste omstandigheden. Ze belichten een mogelijk voordeel van deze handelingen, zonder het precieze dieet van de eerste gebruikers of de oorzaak van het ontstaan van snijkanten aan te tonen.
Veranderingen in het milieu kunnen de beschikbare hulpbronnen en het nut van bepaalde handelingen hebben gewijzigd. Alleen verschillen de omstandigheden van vindplaats tot vindplaats: een bebost milieu in Lomekwi 3, een mozaïek van vegetatie in Nyayanga, een veranderlijk lokaal milieu in Namorotukunan, waar dezelfde techniek standhoudt. Geen enkele afzonderlijke klimaatverandering is aangetoond als oorzaak van de eerste snijkanten.
Wat het leren betreft, komen in Namorotukunan vergelijkbare technieken voor in drie niveaus, verspreid over ongeveer 300.000 jaar. Die herhaling toont aan dat ze standhielden, niet hoe ze werden doorgegeven. Sociaal leren blijft een mogelijke verklaring. Een in 2022 gepubliceerd experiment heeft echter aangetoond dat hedendaagse mensen zonder opleiding handelingen van steenbewerking zelf kunnen herontdekken, zonder ze na te bootsen. Dit resultaat meet niet de vermogens van uitgestorven soorten; het verhindert wel dat op grond van de voorwerpen alleen wordt beweerd dat overdracht noodzakelijk was.
Ook over het aantal uitvindingen zijn de onderzoekers het niet eens: sommigen achten het mogelijk dat steenbewerking meerdere keren is uitgevonden, anderen benadrukken de continuïteit van de vindplaatsen na 2,6 Ma, en de kwestie is niet beslecht.
Ten slotte wil een wijdverbreid idee dat werktuigen, doordat ze toegang gaven tot vlees, “de hersenen groter hebben gemaakt”. Een van de versies van dit idee, de zogeheten hypothese van het “dure weefsel” (Aiello en Wheeler, 1995), veronderstelt dat grotere hersenen werden gecompenseerd door een kleiner darmkanaal, dankzij rijker voedsel. Een vergelijking van 100 zoogdiersoorten, waaronder 23 primaten, heeft het verwachte verband tussen de grootte van de hersenen en die van het darmkanaal echter niet teruggevonden (Navarrete et al., 2011). Deze specifieke hypothese komt daar verzwakt uit, zonder dat daarmee elke rol van de voeding in de evolutie van de hersenen wordt uitgesloten.
Van snijkant tot mes
Een ruwe afslag kan al snijden, zonder retouche of heft. De hier beschreven voorwerpen blijven snijdende werktuigen: wat een voorwerp tot een mes maakt, wordt behandeld in lemma I.01.01, en het onderscheid tussen mes, lemmet en werktuig in lemma I.01.03.
Samengestelde werktuigen, die een stenen onderdeel combineren met een heft of een schacht, en metalen werktuigen behoren tot andere fasen van de geschiedenis van de techniek. De bekende mijlpalen tekenen geen eenvoudige lijn die van de afslag naar het mes zou leiden; die geschiedenis hoort thuis in lemma I.01.11 en in deel X.
Bronnen
- ATILF, Trésor de la langue française informatisé, “tranchant”: https://www.cnrtl.fr/definition/tranchant
- Académie française, Dictionnaire, 8e editie, “tranchant”: https://www.cnrtl.fr/definition/academie8/tranchants//0
- Semaw et al., “2.5-million-year-old stone tools from Gona, Ethiopia”, Nature, 385, 1997, p. 333–336 (samenvatting): https://doi.org/10.1038/385333a0
- Braun et al., “Earliest known Oldowan artifacts at >2.58 Ma from Ledi-Geraru, Ethiopia, highlight early technological diversity”, PNAS, 116 (24), 2019, p. 11712–11717: https://doi.org/10.1073/pnas.1820177116
- Plummer et al., “Expanded geographic distribution and dietary strategies of the earliest Oldowan hominins and Paranthropus”, Science, 379, 2023, p. 561–566 (samenvatting): https://doi.org/10.1126/science.abo7452
- Braun et al., “Early Oldowan technology thrived during Pliocene environmental change in the Turkana Basin, Kenya”, Nature Communications, 16, 9401, 2025: https://www.nature.com/articles/s41467-025-64244-x
- Harmand et al., “3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya”, Nature, 521, 2015, p. 310–315 (samenvatting): https://doi.org/10.1038/nature14464
- Lewis en Harmand, “An earlier origin for stone tool making: implications for cognitive evolution and the transition to Homo”, Philosophical Transactions of the Royal Society B, 371, 20150233, 2016: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4920290/
- Domínguez-Rodrigo en Alcalá, “Pliocene Archaeology at Lomekwi 3? New Evidence Fuels More Skepticism”, Journal of African Archaeology, 17 (2), 2019, p. 173–176 (bibliografische beschrijving): https://doi.org/10.1163/21915784-20190006
- Harmand et al., “Reply to Domínguez-Rodrigo and Alcalá: Interpretation Without Accurate Evidence Is Fantasy”, Journal of African Archaeology, 17 (2), 2019, p. 177–181 (fragmenten): https://doi.org/10.1163/21915784-20190007
- Archer, Aldeias en McPherron, Journal of Human Evolution, 142, 102740, 2020 (fragment): https://doi.org/10.1016/j.jhevol.2020.102740
- McPherron et al., “Evidence for stone-tool-assisted consumption of animal tissues before 3.39 million years ago at Dikika, Ethiopia”, Nature, 466, 2010, p. 857–860 (samenvatting): https://doi.org/10.1038/nature09248
- Domínguez-Rodrigo, Pickering en Bunn, PNAS, 107 (49), 2010, p. 20929–20934 (samenvatting): https://doi.org/10.1073/pnas.1013711107
- McPherron et al., brief, PNAS, 108, 2011, E116: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3102392/
- Domínguez-Rodrigo, Pickering en Bunn, Journal of Archaeological Science, 39, 2012, p. 205–214 (samenvatting): https://doi.org/10.1016/j.jas.2011.03.010
- Lemorini et al., “Old stones' song: Use-wear experiments and analysis of the Oldowan quartz and quartzite assemblage from Kanjera South (Kenya)”, Journal of Human Evolution, 72, 2014, p. 10–25 (samenvatting): https://doi.org/10.1016/j.jhevol.2014.03.002
- Proffitt et al., “Wild monkeys flake stone tools”, Nature, 539, 2016, p. 85–88 (samenvatting en bijschriften): https://doi.org/10.1038/nature20112
- Toth en Schick, “The Importance of Actualistic Studies in Early Stone Age Research”, in The Cutting Edge, Stone Age Institute Press, 2009, hfst. 13, p. 270–271: https://stoneageinstitute.org/pdfs/cutting-edge-ch13-toth-schick.pdf
- Villmoare et al., Science, 347, 2015, p. 1352–1355 (samenvatting): https://doi.org/10.1126/science.aaa1343
- Zink en Lieberman, “Impact of meat and Lower Palaeolithic food processing techniques on chewing in humans”, Nature, 531, 2016, p. 500–503 (samenvatting): https://doi.org/10.1038/nature16990
- “Early knapping techniques do not necessitate cultural transmission”, Science Advances, 8, eabo2894, 2022 (samenvatting en passages): https://doi.org/10.1126/sciadv.abo2894
- de la Torre, “Searching for the emergence of stone tool making in eastern Africa”, PNAS, 116 (24), 2019, p. 11567–11569: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6575166/
- Aiello en Wheeler, Current Anthropology, 36 (2), 1995, p. 199–221 (samenvatting): https://doi.org/10.1086/204350
- Navarrete, van Schaik en Isler, Nature, 480, 2011, p. 91–93 (samenvatting): https://doi.org/10.1038/nature10629
Dit artikel delen
- Delen via e-mail
- Delen op WhatsApp (opent in een nieuw tabblad)
- Delen op Telegram (opent in een nieuw tabblad)
- Delen op Facebook (opent in een nieuw tabblad)
- Delen op Pinterest (opent in een nieuw tabblad)
- Delen op X (opent in een nieuw tabblad)
- Delen op LinkedIn (opent in een nieuw tabblad)
- Delen op Bluesky (opent in een nieuw tabblad)
- Delen op Reddit (opent in een nieuw tabblad)
Reacties
Nog geen reacties.
Een reactie plaatsen
U hebt geen account nodig. Reacties worden gepubliceerd na controle door het team.
Uw naam en uw reactie worden na goedkeuring gepubliceerd; er wordt geen e-mailadres gevraagd. Om misbruik te beperken, wordt een met een geheime sleutel berekende vingerafdruk van uw IP-adres tien minuten bij uw reactie bewaard, en bij uw melding tot het besluit van het team. Neem contact met ons op als u een van uw reacties wilt laten verwijderen. Contact opnemen